رجوع از بخشش مهریه امکان دارد؟ | مراحل رجوع از بخشش مهریه

موضوع مهریه و میزان آن، از جمله مسائلی است که در حال حاضر اکثر خانواده‌ها و زوج‌های جوان با آن درگیر هستند. بر اساس قوانین موضوعه ایران برای میزان مهریه هیچ حداقل یا حداکثری در نظر گرفته نشده است و زوجین خواهند توانست به هر میزانی که تمایل دارند، میزان مهریه را مشخص کنند. لیکن موضوعی که اغلب افراد نسب به آن بی‌توجه هستند، این است که آیا قادر به پرداخت مهریه مشخص شده در آینده و یا حتی در حال حاضر هستند یا خیر؟ عده کثیری از خانم‌ها مهریه خود را به هر دلیلی در ایام زندگی مشترکشان به شوهران خود بذل می‌کنند. ولی پس از گذشت مدتی با به وجود آمدن مشکلاتی همچون طلاق از بخشش مهریه پشیمان شده و به دنبال راهی هستند تا این امکان را داشته باشند که از مهریه بخشیده شده رجوع کنند.

موضوع رجوع از بخشش مهریه می‌تواند به روش‌های متعددی صورت بگیرد. در این مقاله سعی می‌شود به بعضی از شیوه‌های متداول در بخشش مهریه و همچنین رجوع از بخشش مهریه اشاره داشت. تا انتهای این مطلب همراه ما باشید.

بذل و بخشش مهریه در طلاق خلع

واژه خلع، به معنای جدا کردن و کندن است. در بیان قرآن کریم جدایی زن و مرد از هم به کندن لباس تشبیه شده است و در اصطلاح حقوقی، طلاق خلع یعنی رها ساختن زن از زوجیت در ازای بخشش مهریه از جانب زن به شوهر است.

 به موجب ماده 1146 قانون مدنی، طلاق خلع به این مفهوم است که زوجه به دلیل کراهتی که از شوهرش دارد، در ازای بخشش مهریه یا مالی که به مرد می‌دهد از جمله اینکه مال مزبور عین مهریه باشد یا معادل آن و یا کمتر یا بیشتر از وی طلاق بگیرد.

کراهت و نفرت زن از شوهر عنصر اصلی طلاق خلع بوده و این کراهت در طلاق بایستی از جانب زن باشد نه از جانب شوهر یا هردوی آنها. در طلاق خلعی ممکن است موضوع بخشش مهریه طلاق هر چیزی اعم از عین باشد یا منفعت باشد.

بذل و بخشش مهریه در طلاق مبارات

بذل  و بخشش مهریه در طلاق مبارات اینگونه است که کراهت هم از جانب مرد و هم از جانب زن باشد. در این شرایط عوض نباید زائد بر مهریه باشد و مبارات در اصطلاح حقوقی نوعی طلاق بائن بوده که به دلیل کراهتی که زن و شوهر نسبت به یکدیگر دارند، در عوض بذل کل مهریه و یا قسمتی از مهریه از طرف زن، شوهر وی را طلاق می‌دهد.

رجوع از مهریه چیست؟

همانطور که در ابتدا بیان شد، از جمله مشکلات رایج در برخی از خانواده‌ها، میزان مهریه است که بر اساس جدول محاسبه مهریه تعیین شده و اینکه کاهش مهریه در چه قالب حقوقی باشد، در کشور ما همواره مورد بحث بوده است.

به منظور بخشیدن مهریه می‌توان به ابراء ذمه زوج، اقرار به وصول مهریه، هبه و بذل اشاره داشت که انتخاب هر کدام از آنها آثار و تبعات حقوقی ویژه‌ای را در پی خواهد داشت.

به لحاظ قانون مدنی، برای مقدار مهریه حداقل و حداکثری در نظر گرفته نشده است و به منظور کاهش یا افزایش آن نیز محدودیتی وجود ندارد. علاوه بر این چنانچه ضمن عقد ازدواج دائم مهریه در نظر گرفته نشده باشد، عدم تعیین مهریه مانعی برای عقد نکاح وارد نخواهد کرد. از این رو، با در نظر گرفتن ماده 10 قانون مدنی و همچنین ماده 1080 قانون مدنی، تعیین میزان مهریه به هر مقدار صحیح خواهد بود.

از بین عقودی که جهت تنظیم اسناد مرتبط با بخشش مهریه استفاده می‌شود، بایستی به اقرار به دریافت مهریه، ابراء ذمه زوج، هبه و بذل مهریه اشاره داشت.

آیا پس از بخشش مهریه می‌توان از آن رجوع کرد؟

در رابطه با بخشش مهریه چند حالت وجود دارد که که به شرح زیر است:

حالت اول ( ابراء ذمه ذوج)

بر اساس ماده 289 قانون مدنی: «ابراء عبارت است از اینکه دائن از حق خود به اختیار صرف نظر نماید.»
این تعریفی است که قانون مدنی از ابراء بیان داشته است. ولی به صورت کلی ابراء از نظر لغوی به مفهوم بری کردن از دین است. از منظر حقوقی ابراء یک عمل حقوقی یک طرفه و یا به بیانی بهتر ایقاع بوده که نتیجه آن از بین رفتن یک اثر حقوقی است که با قصد و رضایت یک طرفه بوده و امکان دارد در ازای یک عوضی انجام شود و شاید هم معوض نباشد.

حال این موضوع چه ربطی با مهریه دارد؟

در خصوص مهریه در صورتی که زن از عباراتی همچون: از نظر من بر تو تکلیفی در پرداخت مهریه نیست و یا چیزی از حق من در خصوص مهریه بر ذمه تو نیست و بری الذمه هستی؛ استفاده ‌کند، در تطابق این عبارات با تعریفی که از ابراء بیان شد درمیابیم که زن به تواست و اراده خویش ذمه شوهر را از پرداخت مهریه بری کرده است که امکان دارد بلاعوض باشد.

به منظور بری الذمه کردن شوهر از پرداخت مهریه سردفتر یک سند اقرار که بیانگر ابراء ذمه زوج است، تنظیم می‌کند که در این صورت امکان رجوع زن بعد از بخشیدن مهریه، چه به صورت مستقیم و یا به کمک وکیل رجوع بعد از بذل مهریه وجود ندارد.

حالت دوم (رجوع از بذل مهریه در طلاق خلع و مبارات)

در این شرایط زن در ازای طلاق، مهریه خویش را به شوهر بذل خواهد کرد.

بخشش مهر در طلاق‌ خلع و مبارات صورت می‌پذیرد. در فقه و حقوق اسلامی خُلع و مُبارات دو قسم طلاق توافقی بوده که در آن زوجه با پرداخت مالی به شوهر از او طلاق می‌گیرد. این طلاق مربوط به موقعی است که زوجه از شوهر به حدی نفرت پیدا کرده باشد که حاضر باشد با پرداخت پول از همسری او ر‌هایی یابد.

ممکن است این مال، مهریه زوجه یا معادل آن باشد؛ از همین رو در فرهنگ عامه از عبارت «مهرم حلال و جانم آزاد» در اشاره به این قسم طلاق استفاده می‌کنند؛ لذا زوجه با پرداخت مالی به شوهر، از وی درخواست می‌کند که طلاقش دهد.

در صورتی که زوجه در ایام عده طلاق از بخشش خود رجوع کند، طلاق بی‌اثر خواهد شد. به این معنی که همچنان زن و شوهر به حساب می‌آیند و مانند آن است که هیچوقت طلاقی انجام نشده است. بنابراین در این حالت زوجه حق رجوع از مهریه را تا اتمام مدت عده خواهد داشت ولی چنانچه که مدت عده به اتمام برسد زوجه حق رجوع از بذل مهریه را نخواهد داشت.

حالت سوم (اقرار به دریافت مهریه)

 مرسوم‌ترین و متدوال‌ترین سندی که در دفاتر اسناد رسمی در خصوص بخشش یا کاهش مهریه تنظیم می‌گردد، اقرار زن مبنی بر وصول ول یا بخشی از مهریه است.

در حالی که در ماده 1277 قانون مدنی بیان شده است که: «انکار پس از اقرار مسموع نیست… .» ولی در مقابل آن تبصره ماده 70 قانون ثبت مقرر داشته است: «هرگاه کسی که به موجب سند رسمی اقرار به اخذ وجه یا تسلیم مالی را تعهد نموده، مدعی شود که اقرار یا تعهد او در مقابل سند رسمی یا عادی یا حواله یا برات یا چک و یا سفته طلبی بوده است که طرف معامله به او داده و آن تعهد انجام نشده و یک حواله یا برات و یا چک یا سفته طلب پرداخت نگردیده است، این دعوا قابل رسیدگی خواهد بود.»

علاوه بر این در صورتی که اثبات گردد که اقرار دارای فساد بوده و یا غلط است، اقرار به اخذ مهریه فاقد اعتبار خواهد بود و قابل رسیدگی از طریق وکیل رجوع پس از بخشش مهریه است. بنابراین در صورت اثبات موارد فوق، رجوع پس از بخشش مهریه به کمک وکیل امکان ‌پذیر خواهد بود و زن می‌تواند به کمک وکیل با مراجعه به مراجع قضائی عدم دریافت مهریه را اثبات کند؛ بر عکس ابراء که در مطالب فوق بیان شد و اثبات آن از نظر موضوعی منتفی خواهد بود.

حالت چهارم (هبه مهریه(

در لغت هبه به مفهوم تملیک مجانی اموال است که می‌توان هر نوع بخششی را هبه نامید.

بر اساس ماده 795 قانون مدنی: «عقد هبه، عقدی است که به موجب آن یک نفر مالی را مجانا به شخص دیگر تملیک می‌کند.» در این صورت امکان دارد زن در مراجعه به دفتر اسناد رسمی به منظور بخشش مهریه، کلمه هبه را مورد استفاده قرار دهد.

در این خصوص همچون دیگر انواع هبه، تکلیف مرد در پرداخت مهریه ساقط نمی‌گردد. زیرا زن این امکان را دارد که در شرایطی از هبه مذکور رجوع کرده و مهریه خود را مطالبه کند. جز آنکه طرفین عقد هبه، ضمن عقد عدم رجوع هبه شرط گردیده باشد که در این شرایط هبه غیر قابل رجوع خواهد بود.

با این حال در خصوص هبه اختلاف نظر و آراء متناقض مشاهده می‌شود. برخی از قضات بر این باورند که با در نظر داشتن مقررات هبه، واهب قادر است به آنچه که بخشیده رجوع نماید و رجوع پس از بخشش مهریه را امکان‌پذیر می‌دانند و برخی دیگر با استناد به ماده 806 قانون مدنی: «هر زمان دائن طلب خویش را به مدیون بذل کند، حق رجوع ندارد.» رجوع پس از بخشش مهریه را غیرقابل قبول می‌دانند.

در خصوص هبه معوض، در صورتی که بخشش مهریه در ازای مال یا انجام کاری باشد، رجوع امکان‌پذیر  بوده و زوجه همواره قادر است به ما بذل رجوع نماید.

در صورتی که نوع هبه معوض نباشد، رجوع از هبه امکان‌پذیر نخواهد بود.

حالت پنجم (بذل مهریه(

بذل در لغت به مفهوم عطا، کرم و بخشش بیان شده است. بذل به مالی گفته می‌شود که زن در طلاق خلع و مبارات به مرد بخشیده تا از وی طلاق بگیرد. بذل را «فدیه» نیز می‌نامند.

بذل مهریه تنها در خصوص طلاق خلع و مبارات مورد استفاده قرار می‌گیرد که در مواد 1145 و 1146 قانون مدنی نیز به آن اشاره شده است و به استناد از مواد فوق، زوجه در طلاق خلع در مدت عده حق رجوع به مهریه را داشته و مرد نیز حق رجوع به زن را خواهد داشت.

از این رو، زوجه می‌تواند به مهریه رجوع کند که در نهایت حق رجوع به زن برای مرد ایجاد می‌شود و به دلیل رجوع زوجه به مهریه، مالکیت مرد بر مهریه ساقط می‌گردد و مجددا زوجه مالک آن خواهد شد. بنابراین رجوع پس از بخشش مهریه در طلاق خلع و مبارات امکان‌پذیر است.

حالت ششم (بذل مهریه در دفترخانه)

فرض دیگری که بسیار رایج بوده این است که زوجه با نوشته‌ای چه در دفتر اسناد رسمی و یا در نوشته‌ای (سند) عادی به بخشیدن مهریه خود اقدام نموده باشد و در اصطلاح حقوقی هبه کند.

در این شرایط در رویه قضایی کمی اختلاف نظر وجود دارد. بعضی از قضات اعتقاد دارند با نظر به مقررات هبه، زن تحت عنوان واهب قادر است به آنچه بذل کرده (عین موهبه) با باقی بودن عین آنها رجوع کند و آرایی نیز در این مورد صادر گردیده است.

در مقابل برخی دیگر بر این باورند به استناد ماده ۸۰۶ قانون مدنی که مقرر داشته: «هرگاه داین طلب خود را به مدیون ببخشد حق رجوع ندارد.»

در رابطه با مهریه‌هایی که وجه نقد هستند به نظر می‌رسد در عدم امکان رجوع از آن اتفاق عقیده وجود دارد. چرا که کلی فی الذمه بوده و هبه در عین مصداق دارد. تنها محل اختلاف، امکان رجوع از بذل، مهریه‌ای همچون سکه و خودرو و ملک شخصی است. با این حال به عقیده ما سکه هم کلی فی الذمه بوده و مشمول ماده ۸۰۶ قانون مدنی خواهد بود.

زن چگونه باید رجوع از بذل مهریه را انجام دهد؟

به منظور رجوع از بخشیدن مهریه زوجه می‌بایست به دفتر ثبت اسناد رسمی مراجعه نماید و اعلام دارد که قصد دارد رجوع از مابذل کند. در این بین یک اخطاریه برای همسر وی ارسال می‌گردد.

در صورتی که بخشش مهریه در ازای طلاق باشد، مرد می‌تواند به زندگی خود بازگردد. به این معنی که طلاق از هر نوعی که باشد به طلاق رجعی مبدل می‌گردد.

مدارک مورد نیاز جهت بخشش مهریه

مدارک مورد نیاز به منظور بخشیدن مهریه، عقدنامه و مدارک هویتی زن و صرف حضور وی در دفتر اسناد رسمی در کمال عقل و سلامت است. البته در صورتی که سن او از ۱۸ سال تمام بالاتر باشد. بسیاری از دفاتر اسناد رسمی به علت مشکلاتی که عمدتا پس از بخشش مهریه بدون بازگشت به وجود می‌آید، از تنظیم سند ابراء مهریه، اقرار به وصول مهریه و یا بخشش مهریه (بذل) اجتناب ورزیده و شرط می‌کنند که یکی از بستگان زن هم حضور داشته باشد.

دفاتر اسناد رسمی متن ابراء به مهریه و یا متن بخشش (بذل) مهریه و همچنین متن اقرار به وصول مهریه را در اختیار دارند. بنابراین در این مورد خود را به دردسر و تکاپو نیندازید.

آنچه اهمیت دارد این است که نوع سند را می‌بایست در دفترخانه مشخص کرد که ابراء، بذل و یا اقرار به دریافت مهریه باشد.